Autor: 
Redakcja
Data: 
9 stycznia, 2023

Początki polonijnej koszykówki

8 stycznia 1928 r. odbył się pierwszy, jak dotąd udokumentowany, mecz koszykówki z udziałem Polonii Warszawa. To przełomowa data w historii klubowej koszykówki.

Odkrycia tego meczu dokonał członek naszej redakcji, Piotr Gros. Z tej okazji warto postawić pytanie – kiedy właściwie w Polonii Warszawa narodziła się
koszykówka?

AZS i Polonia podczas koszykarskich mistrzostw Polski w 1928. Żródło: Stadjon, 6 listopada 1928

1925 – data „tradycyjna”. Czy prawdziwa?

Mamy źródła wskazujące na to, że polonijna koszykówka narodziła się w 1925 roku. W biuletynie Warszawskiego Okręgowego Związku Koszykówki (wydanym
w 2001 r., potem wielokrotnie wznawianym), możemy przeczytać, że W roku 1925 powstają dalsze sekcje koszykówki w klubach warszawskich. Są to KS Varsovia”,
PIWG, Korona i Polonia.
Podobną informację możemy znaleźć np. w pracy magisterskiej Kajetana Hądzelka. Uznany historyk sportu, wieloletni prezes Polskiego Związku Koszykówki, tak w latach 50. opisywał początki warszawskiego basketu: W 1925 r. następuje pewnego rodzaju ochłodzenie
gorącej atmosfery rozwoju koszykówki warszawskiej.
(…) Równocześnie jednak
w związku z zakładaniem sekcji koszykówkiw szeregu klubach Warszawy – w tym roku powstają drużyny w H.K.S.-Varsovii, P.I.W.F., Koronie, Polonii – można było traktować koszykówkę dla koszykówki, a nie tylko jako zimową zaprawę dla lekkoatletów, a letnią dla hokeistów.

Rok 1925 r. w kontekście koszykówki pojawia się również w klubowej kronice
Stefana Szmida. W niej podano informację, że polonijną koszykówkę powołano do życia już z początkiem 1925 r., a jej założycielem był St[anisław] Poroszewski
.

Fragment kroniki Polonii Stefana Szmida, w której jest mowa o 1925 r. jako początku koszykówki męskiej w Polonii Warszawa. Źródło: Archiwum Cyfrowe Polonii Warszawa

W 1925 r. w Polonii niewątpliwie wydarzyły się istotne wydarzenia z punktu
widzenia klubowych gier sportowych
(jak zbiorczo określano m.in. koszykówkę, siatkówkę, piłkę ręczną). Wówczas powołano do życia drużynę żeńskiej hazeny (co uznaje się za początek koszykówki kobiet). Tradycyjnie uznawano, że w tym roku zainaugurowała swoją działalność polonijny zespół siatkówki mężczyzn (choć, jak niedawno ustalono, pierwszy udokumentowany mecz siatkarzy „Czarnych Koszul” odbył się już pod koniec grudnia 1924). Ten rok jest więc fundamentalny dla polonijnej sekcji gier sportowych. Należy zauważyć, że w tamtych czasach granice między hazeną, piłką ręczną, siatkówką a koszykówką były dość płynne: zawodnicy najczęściej trenowali kilka dyscyplin, które
zbiorczo opisywano jako różne gry sportowe, wrzucane często do jednego worka. Widać to na poziomie organizacyjnym – pierwsza federacja będzie obejmować wszystkie gry sportowe. Przykładowo, obecny Warszawski Okręgowy Związek Koszykówki uznaje się za sukcesora powstałego w 1926 r. Okręgowego Związku Gier Sportowych, któjak czytamy w ww. biuletynie WOZKosz, objął
zakresem swej działalności siatkówkę, koszykówkę, szczypiorniaka na dużym boisku)
.

Z uwagi na powyższe okoliczności, w 2015 r. obchodzono 90-lecie polonijnej
koszykówki, z tej okazji powstała m.in. wystawa „Rzut w minione stulecie”.

Na powyższe argumenty warto jednak spojrzeć krytycznie. Praca magisterska Kajetana Hądzelka nie jest niestety wolna od poważnych błędów merytorycznych
w dość podstawowych sprawach.
Przykładowo, w męskich mistrzostwach Polski z 1929 r. wskazuje Polonię i Czarną 13 jako ex-aequo wicemistrza, podczas gdy Polonia wygrała 1 mecz więcej w turnieju finałowym i to ona samodzielnie zajęła 2. miejsce w rozgrywkach. Podobnie rzecz się ma choćby
w odniesieniu do rozgrywek z 1934 r. Hądzelek w swojej pracy magisterskiej jako wicemistrza Polski wskazuje KPW Poznań, a w rzeczywistości była nim Polonia. Te przykłady pokazują, że do tamtych ustaleń zasłużonego historyka należy podchodzić z ostrożnością.

Problematyczny jest również fragment księgi pamiątkowej. O ile rok 1925 w kontekście początków Polonii wspomniano wyraźnie, to w tej samej publikacji pierwsze mecze koszykarzy Polonii odnotowano dopiero w roku 1928. Co więcej, nie ma tam meczu z AZS-em, rozegranego 8 stycznia 1928 r – wzmiankowano dopiero mecz z Poselstwem Amerykańskim, który odbył się później. Zastanawiające jest również łączenie Stanisława Poroszewskiego z Polonią. W gazetach z 1926 jest wspominany (z nazwiska) jako członek… Korony (w styczniu
1926 wybrany do zarządu tego klubu).

Dyskusyjne jest też łączenie koszykówki w dzisiejszym rozumieniu z innymi sportami. Przykładowo – choć kobiece gry sportowe powstały w Polonii w maju 1925 r., polonistki pierwszy mecz koszykarski rozegrały prawie 5 lat później, w marcu 1930 r. Wskazuje się jednak, że pionierską drużynę polonijnej koszykówki kobiet tworzyły przede wszystkim hazenistki – jak możemy przeczytać np. w ósmym numerze „Startu” z 1930 r., aż 6 na 7 ówczesnych koszykarek Polonii ćwiczyło jednocześnie hazenę. Możemy tam też przeczytać: Ponieważ koszykówka okazała się doskonałą zaprawą do hazeny – więc rezerwy hazeny startują do Mistrzostw w koszykówce zamiast do Mistrzostw klasy B w hazenie. Z drugiej strony koszykówka już w swych pionierskich czasach na ziemiach polskich miała swoje odrębne turnieje mistrzostw Polski, osobne rozgrywki reprezentacyjne. Mimo to ówcześni miewali problemy z rozróżnieniem dyscyplin. Nawet w „Przeglądzie Sportowym” z 2 kwietnia 1927, zawody siatkarskie opisano w tytule jako… rozgrywki piłki koszykowej!

Drużyna siatkówki Polonii Warszawa (stoją od lewej: B. Perkowski, W. Kwast, T. Kwast, H. Jaźnicki, J. Obuchowicz, S. Wittenberg i J. Nowicki), pionierska drużyna w męskich grach sportowych. Jakie były jej związki z koszykarzami? Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe

W wyjaśnieniu początków polonijnych gier sportowych, w tym koszykówki, nie pomaga zbytnio klubowa monografia Stefana Sieniarskiego wydana w roku 1985. We fragmencie poświęconym początkom siatkówki, na stronach 76-77, mamy wspomnienia Wiktora Kwasta, współtwórcy drużyny piłki latającej, gdzie czytamy m.in. Był to chyba rok 1926. I tu, jeśli chodzi o mnie, powstał „conflict of interests”, tak charakterystyczny dla podobnych mi, bezimiennych „działaczy” w owych pionierskich czasach budzącego się do życia sportu polskiego. (…) Kwaścisko zaczął skrzykiwać kolegów na treningi. Przychodził przed wszystkimi, żeby salę przygotować, rozwiesić siatkę, napompować i zasznurować piłkę, a wychodził ostatni (…). Skoro „rozporządzał” salą – tu mu się zwaliła na głowę sekcja pań Polonii, pod kierownictwem Sławy Szmidówny pod opiekę, potem drużyna koszykówki, oparta na graczach gimnazjów Mickiewicza i Niklewskiego. I Kwaścisko ani się spostrzegł, jak się stał kierownikiem Sekcji Gier Sportowych Polonii. (…). Rok 1927 – bodaj że pierwsze mistrzostwa siatkówki warszawskich klubów męskich. (…) Przy takim zaangażowaniu się w sporcie – Politechnika mi się wściekła. Zaliczywszy rok pierwszy, już się dalej niewiele posunąłem. Zostałem chwalebnie wylany. (…) No i drużyna przechodziła stałą ewolucję, zasilana młodymi, głównie koszykarzami.

A może 1927?

Poważnego argumentu na rzecz uznania tego roku za początek polonijnej koszykówki dostarczył Wacław Zgliński, jeden z najlepszych polonijnych koszykarzy I połowy lat 30., także ligowy piłkarz Czarnych Koszul. W wywiadzie dla popularnej popołudniówki „Dzień Dobry. Kurier Czerwony” z 13 lutego 1935 r., tak opisuje początki:

Obok gimnazjum Niklewskiego wcale nieźle rozwijała się wówczas koszykówka na terenie gimn[azjum] Mickiewicza. Tu prym wiedli Gregołajtys, Czyżykowski, Kruszewski, Tomczyk. W 1927 roku czołowi zawodnicy obydwu szkół wstępują do stołecznej Polonii i od razu stwarzają wielką potęgę. Muszę na tem miejscu podkreślić pracę naszego kierownika p. St[anisława] Poroszewskiego, który z całym zapałem oddaje się pracy dla sekcji. Dzięki niemu wytworzył się w drużynie naszej miły i serdeczny nastrój, który często wiódł nas do zwycięstw.

Wywiad z Wacławem Zglińskim, w którym podaje rok 1927 jako początek koszykówki w Polonii. Na żółto zaznaczony fragment poświęcony koszykówce. Źródło: Dobry Wieczów! Kurier Czerwony, 13 lutego 1935

Jednak w żadnych zbadanych warszawskich gazetach z 1927 r. nie widzimy wzmianki o ani jednym meczu koszykarzy Polonii. Mecz z AZS rozegrany 8 stycznia 1928 r. jest w prasie przedstawiany jako debiut drużyny koszykarzy Czarnych Koszul. Niemniej w gazetach z końca 1927 r. możemy odnaleźć ślady dotyczące istnienia męskiej koszykówki Polonii. W numerze 51-52 „Stadjonu” (jedna z najpopularniejszych gazet sportowych w tamtym czasie) z 21 grudnia 1927 r., na stronie 25. pojawił się obszerny artykuł na temat gier sportowych w Warszawie. W części dotyczącej koszykówki, czytamy, że Rozwijała się dotychczas słabiej w Warszawie, niż gra poprzednia (siatkówka – przyp. red.), mimo iż obie jednocześnie przywędrowały do Polski. Do r. 1920 posiadała drużynę tylko YMCA. W latach 1922 i 23 posiadał ją również Orzeł Biały i AZS.
Obecnie, z wyjątkiem Orła Białego, prócz tych klubów grają w koszykówkę Poselstwo Amerykańskie, Varsovia, Polonia i szereg drużyn harcerskich. W szkołach najlepiej stoi w gimn[azjum] Mickiewicza, mistrza szkół i Niklewskiego.

Literalnie rozumiany fragment artykułu wyraźnie sugeruje, że Polonia już w końcówce 1927 r. miała własną drużynę koszykówki. Co więcej, była tu w elitarnym gronie raptem kilku klubów, w którym można było ćwiczyć tę dyscyplinę, a to zdaje się zmniejszać margines błędu redaktora „Stadjonu”. Dalej, na tej samej stronie, mamy wzmiankę o meczu AZS i Varsovii. Jak czytamy, AZS pokonał drużynę Varsovii zasiloną graczami Polonii w stosunku 19:15. To kolejny argument na rzecz istnienia koszykówki w klubie (jako odrębnej dyscypliny) już w 1927 r., choć zważywszy na specyfikę tamtych czasów, przenikanie się zawodników różnych gier sportowych, nie można wykluczyć, że ci „wypożyczeni zawodnicy” na co dzień byli np. siatkarzami, a ze współcześnie (czy nawet ówcześnie) rozumianą koszykówką w Polonii nie mieli wiele wspólnego.
Zaś odnośnie do sytuacji w warszawskiej koszykówce, zastanawiać może jednoczesne wspomnienie o gimnazjach Mickiewicza i Niklewskiego, których uczniowie mieli tworzyć Polonię, zgodnie z tym, co relacjonowali Kwast (cytowany przez Sieniarskiego) i Zgliński. Informacja o tym, że koszykarska drużyna Czarnych Koszul powstała na bazie drużyny gimnazjalnej Niklewskiego jest również w podręczniku „Piłka koszykowa” z 1935 r.

Czy jednak 1928?

O tym, że mecz z AZS był debiutem Polonii, wspomina również „Stadjon”, ten sam, który sygnalizował wcześniej istnienie drużyny jeszcze w 1927. W podobnym tonie opisywał ten mecz „Robotnik”, który później dostarczył istotnego argumentu za tym, że drużyna koszykówki powstała już w styczniu 1928 r. W numerze z 18 stycznia 1928 r. pojawiła się informacja o meczu Polonii z reprezentacją Poselstwa Amerykańskiego. Relacja „Robotnika” zaczyna się od zdania: Założona przed dwoma tygodniami drużyna koszykówki Polonii z meczu na mecz poprawia swą formę, stając się jednym z najsilniejszych zespołów stolicy.

Kiedy więc powstała drużyna Polonii? W pierwszym tygodniu stycznia 1928 r.?
Czy jeszcze w grudniu 1927 r.? A może uczniowie Mickiewicza i Niklewskiego
spotkali się na zabawie sylwestrowej, na której świetnie się bawili, wskutek czego
zdecydowali o przejściu do Polonii? Tylko w takim (czysto fantazyjnym) scenariuszu pozostaje do rozwiązania zagadka, czy stołeczni gimnazjaliści decyzję o „fuzji” podjęli jeszcze przed północą, czy już po?

Drużyny biorące udział w mistrzostwach Polski w koszykówce mężczyzn w 1928 r., m.in. Polonia Warszawa. Źródło: Stadjon, 30 października 1928

A może 1914? Albo 1918?

O ile najwięcej przesłanek wskazuje na to, że pierwsza regularnie grająca drużyna
koszykarska Czarnych Koszul powstała na przełomie 1927 i 1928 r., mamy również ślady wskazujące, że mogły to nie być pierwsze doświadczenia członków Polonii z basketem.

21 maja 1914 r. odbył się pierwszy odnotowany w gazetach pokaz koszykówki w Warszawie. W gazetach możemy znaleźć zdjęcie, na którym uwieczniono młodzież Warszawskiego Koła Sportowego rzucającą piłkę do kosza. Powstała w 1911 r. drużyna piłkarska Polonii Warszawa, w pierwszych latach swojego istnienia, funkcjonowała w ramach WKS. Jeżeli więc w ramach Warszawskiego Koła Sportowego uprawiano koszykówkę, jest wielce prawdopodobne, że również zawodnicy Czarnych Koszul mieli styczność z tą dyscypliną sportu.

Kolejne ślady koszykówki w kontekście Polonii pochodzą z maja 1918 r. U progu odzyskania przez Polskę niepodległości, zawodnicy Czarnych Koszul uczestniczyli w zorganizowanej 11 maja kweście na rzecz Macierzy (najprawdopodobniej chodziło o Polską Macierz Szkolną). Jak relacjonował „Przegląd Poranny”, w zawodach wzięła udział młodzież sportowa Warszawy zgromadzona w klubach Polonii, Korony, w milicji i niestowarzyszona. Zwieńczeniem wydarzenia był mecz koszykówki, wygrany 5:4 przez, jak informował „Kurier Polski”, partię zielonych – bardzo możliwe, że autor miał na myśli Koronę. Nie można więc wykluczyć, że poloniści grali w koszykówkę już w maju 1918 r., przy okazji wspomnianej kwesty.

8 stycznia 1928 jak 19 listopada 1911?

Okoliczności, w jakich powstawała polonijna koszykówka, są niezwykle interesujące. Fascynuje tajemniczość i zagadkowość towarzysząca początkom basketu na Polonii. Niektórzy będą doszukiwać się powiązań z drużynami gier sportowych powstałymi w 1924/1925 r. W wypadku mężczyzn byłaby to siatkówka – pionierska drużyna męskich gier sportowych. Zaś w wypadku kobiet będzie się wskazywać mocne powiązania z hazeną, której zawodniczki później tworzyły pionierski zespół występujący w zawodach koszykarskich. Jeszcze inni będą mogli wskazywać na poszlaki obecności Polonii w wydarzeniach koszykarskich z 1914 i 1918 r. Nawet moment powstania „autonomicznej” drużyny koszykarskiej Polonii nie jest do końca precyzyjny. Trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, czy miało to miejsce w grudniu 1927 r., czy w styczniu 1928 r.

W świetle najnowszych ustaleń, zasadne wydaje się stwierdzenie, że 8 stycznia
1928 r. – data rozegrania pierwszego udokumentowanego meczu koszykarzy Polonii – ma dla polonijnego basketu taką wagę, jak 19 listopada 1911 r. dla sekcji piłkarskiej.
Tego dnia zawodnicy niedawno powołanej do życia Polonii rozegrali swój pierwszy udokumentowany mecz, z Koroną. Dzień ten został
w powszechnym odbiorze przyjęty za moment powstania piłkarskiej drużyny Czarnych Koszul, tego dnia mają miejsce wydarzenia rocznicowe.

Jedno z pierwszych zdjęć koszykarzy Polonii. Opublikowano je m.in. w Przeglądzie Sportowym z 26 października 1929 r. Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Wszelkie wątpliwości nie mogą zmienić puenty. Koszykarska Polonia, niezależnie od ostatecznej daty jej powstania, pozostaje jednym z pionierów warszawskiego basketu. Żadna z obecnie istniejących drużyn ligowych w Warszawie (a prawdopodobnie również w całej Polsce) nie może poszczycić się tak długimi tradycjami, mającymi 95 (albo więcej) lat.

Temat powstania koszykówki Polonii pozostaje wciąż niezgłębiony ostatecznie i wymaga dalszych analiz. Kto wie, może za jakiś czas odnajdzie się np. pamiętnik jednego z współtwórców polonijnego basketu, gdzie pada data dzienna pierwszego treningu koszykarskiego?

Kamil Czarzasty

Przy opracowaniu artykułu korzystano m.in. z prac Koła Miłośników Historii Polonii Warszawa

Udostępnij artykuł:
chevron-down linkedin facebook pinterest youtube rss twitter instagram facebook-blank rss-blank linkedin-blank pinterest youtube twitter instagram